الزام به تشکیل صنف تهیه‌کنندگان تئاتر

محمد دانشور

برای رسیدن به جریان موفق تئاتر در کشورمان لازم است به تمامی معاهدات بین‌المللی که شامل حقوق مؤلّف (هنرمند) و از سوی دیگر سرمایه‌گذار/تهیه‌کننده است، متعهد باشیم. ما موظفیم معاهده‌ی پاریس، معاهده‌ی ژنو و دیگر معاهداتی از این دست که در آن مشارکت داریم و شامل ثبت مالکیت هنری و مؤلفه‌های تجاری‌سازی آثار هنری می‌شود را کاملا رعایت کنیم.

افق‌اقتصاد آنلاین – چندی‌ست انجمن مدرسان خانه‌ی تئاتر، سلسله نشست‌های تخصصی با محوریت یکی از اساسی‌ترین موضوعات این روزهای تئاتر ایران، یعنی ضرورت ساخت و ایجاد «اکوسیستم تئاتر» به دبیری «آرمان طیران»، (نویسنده، کارگردان و مدرس تئاتر) و «هادی سالارورزی» (مترجم و نمایشنامه‌نویس)، با حضور علاقمندان، مدرسان و دیگر کارشناسان و محققان هنر‌های نمایشی برگزار می‌شود. تا کنون «تهیه‌کنندگان؛ منافع مشترک»، از مهم‌ترین موضوعاتی بوده که ذیل موضوع اقتصاد تئاتر و ایجاد اکوسیستم تئاتر، بدان پرداخته شده است؛ چرا که بدیهی‌ست تهیه و تولید در هنرهای جمعی نمایش و سینما، و همچنین ضرورت نگاه صنفی و دریافت نقاط مشترک میان جمعیت مذکور، نقش بسیار اساسی در این راستا ایفا می‌کنند. در ادامه مروری مجمل خواهیم داشت به خروجی حاصل از فرایند این نگاه جمعی، با دیدگاه‌های متکثر، و نقل به مضمون همراه با تحلیل هم‌زمان اصلی‌ترین این نگاه‌ها (با حفظ و وفاداری به ظرفیت اصلی هر گفتار).

۱٫ «آرمان طیران» نویسنده، کارگردان و مدرّس تئاتر:

وقتی درباره‌ی تهیه‌کنندگی در تئاتر حرف می‌زنیم، نخستین مقوله‌ای که به ذهن می‌رسد، مقوله‌ی اقتصاد تئاتر است؛ به این معنا که علی‌القاعده قرار است پیگیر جنبه‌های تجاری آن باشیم. به نظر می‌رسد تهیه‌کننده به عنوان سرمایه‌گذار در تئاتر نقشی کلیدی در جامعه‌ی تئاتر امروز کشور دارد و به‌عنوان یکی از شریکان اصلی و عمده در این چرخه، نقشی غیرقابل انکار دارد. چنانچه این چرخه کمی هم معیوب باشد، اما اثر تولید شده مورد اقبال عمومی قرار بگیرد، آن ضعف یا نقصان در چرخه‌ی اقتصادی، از محل فروش اثر جبران خواهد شد.

۲٫ «آزاده ابراهیم‌زاده» دکترای مدیریت استراتژیک (HSBA) از دانشگاه هامبورگ آلمان و مدیرعامل آسافیلم؛ رئیس کارگروه فرهنگی ستاد سمن‌های شورای شهر تهران:

«اگر ما تئاتر را به مثابه یک خدمت فرهنگی تلقی کنیم، با بررسی شرایط کنونی تئاتر کشور به این نتیجه می‌رسیم که متاسفانه امروز، جریان تئاتر ما رو به موفقیت حرکت نمی‌کند» درواقع خدمت فرهنگی مورد نظر شکل قابل اتکّایی ندارد. ما برای رسیدن به جریان موفق تئاتر در کشورمان لازم است به تمامی معاهدات بین‌المللی که شامل حقوق مؤلّف (هنرمند) و از سوی دیگر سرمایه‌گذار/تهیه‌کننده است، متعهد باشیم. ما موظفیم معاهده‌ی پاریس، معاهده‌ی ژنو و دیگر معاهداتی از این دست که در آن مشارکت داریم و شامل ثبت مالکیت هنری و مؤلفه‌های تجاری‌سازی آثار هنری می‌شود را کاملا رعایت کنیم. در چنین شرایطی است که فرآیند ایده تا مرحله‌ی اجرا، فرایندی خواهد بود که سرانجام  منجر به آورده و نقدینگی خواهد شد.

امّا متاسفانه به دلیل عدم رعایت معاهدات بین‌المللی است که هنوز  تئاتر کشور فرآیند صنعتی و تجاری‌سازی را طی نکرده. از سوی دیگر، نگرش جامعه‌ی تئاتری نیز لازم است تغییر کند؛ تهیه‌کننده نباید تنها به مثابه سرمایه‌گذار و کیف پول دیده شود. امروزه در دنیا حرف اول را تهیه‌کنندگان می‌زنند؛ به رغم این آگاهی، امروز در تئاتر کشور ما تهیه‌کننده عنصری تنهاست؛ در حالی که او باید برای برقراری توازن و سالم‌سازی اکوسیستم درست در فعالیت تئاتری خود، سیستمی برای تهیه‌کنندگی داشته باشد و جریان یافتن آن را در رگ‌های تئاتر، تعریف و تنظیم کند.

۳٫ «سامان خلیلیان» نویسنده، کارگردان، تهیه‌کننده؛ دانش‌آموخته دکترای علوم سیاسی و مدرس دانشگاه:

اکوسیستم در معنا، چرخه‌ی منظم زیست تعبیر می‌شود. اکوسیستم یعنی نظم و ساختار و مهندسی مشخص و معین! اما با توجه به این مهم که همه‌ی مباحث تئاتر کشور مهندسی نشده و نامنظم هستند؛ درواقع این گفتمان، به جای ورود به چرخه‌ی تهیه‌کنندگی به شکل عملیاتی، تنها به ادبیات گفتاری تئاتر ما وارد شده. از این رو چرخه‌ی مورد نظر کاملا دچار نقصان است. این در حالیست که تهیه‌‌کنندگی در جهان امروز، رسمیت شغلی و قوانین مفصل و خاص خود را دارد. تهیه‌کنندگی در تئاتر ایران متأسفانه هیچ توجیه اقتصادی ندارد و از اساس، نگاه ما به حوزه‌ی تهیه‌کنندگی اشتباه بوده است؛ ما تنها دچار کلمات شده‌ایم و حتی به بار معنایی و حقوقی واژه‌ها واقف نیستیم. با این اوصاف، دست‌کم راهی که بتواند ما را در مسیری قرار دهد که آرام‌آرام به کارکردهای درست اکوسیستم اقتصادی در تئاتر نزدیک شویم، پیش‌رویِ جدّی به سمتِ سازمان دادن صنف تهیه‌کنندگان در تئاتر کشور است؛ صنفی ساخته شود که بتوان زیرساخت‌های قانونی مشخص و معین، برای ساز و کار فعالیتشان تعریف کرد. آنگاه است که شاید بتوان انتظار داشت، شاهد تشکیل کمپانی‌های تئاتر در ایران باشیم که رمز توفیق کار حرفه‌ای با استندارد بین‌المللی، و نیز تأمین منافع و منابع درست اقتصادی برای اکوسیستم عملی برای تئاتر ما‌ست.

۴٫ «مسعود والا» پرکارترین تهیه‌کننده‌ در حوزه‌ی تئاتر در دو سال اخیر:

من یک تاجر هنری هستم؛ در ۶ ماهه‌ی نخست سال ۱۴۰۲، پنج نمایش تولید کرده و روی صحنه برده‌ام؛ نمایش‌هایی با مضامین مختلف و ساز و کارهای مختلف؛ در همه‌ی آن‌ها موفق بودم به جز یک نمایش! متأسّفانه آرتیست‌های ما عدد و ارقام را در ماشین حساب تئاتر نمی‌دانند. شرایطی هست که باعث می‌شوند یک نمایش، مسیر اجرای خود را در راستای سودآوری طی کند. من سود خود را در یک پروژه‌ی یکساله و سبد محصولات خود می‌بینم نه در یک اثر. شاید این همان سرمایه‌گذاری پایدار است که توسعه‌ی پایدار را منجر خواهد شد. امروز متأسفانه تئاتر ما با فقر نمایشنامه مواجه است. انتخاب نمایشنامه‌ی خوب، به عنوان هدف نخست، و در ادامه باید زمان اجرای مناسب اثر، سالن مناسب اجرا، چیدمان درست بازیگران و تمام عوامل، همه و همه در شکل‌گیری اکوسیستم، اثرگذار است. اگر در پی توسعه در تئاتر هستیم، چنانچه به دنبال اقتصاد پایداریم، باید به سمت ساخت و تأسیس کمپانی‌های تئاتر حرکت کنیم. خود من بسیار تلاش کردم کاری برای این بنیان‌گذاری انجام دهم، اما در بطن و روند کار دریافتم هیچ نهاد، صنف و قانونی نیست که حقوق مادی و معنوی کمپانی تئاتر را استیفا کند. شاید امروز بیش از همه نیازمند تشکیل یک صنف قانونی برای پیگیری مطالبات تهیه‌کنندگان تئاتر هستیم. بسیاری از دوستان من هم (در عرصه‌ی تجارت) منتظرند تا سرانجام تلاش و سرمایه‌گذاری و کار مستمر من را در تئاتر ببینند تا در شرایط مناسب بخشی از سرمایه‌ی‌ خود را وارد این حوزه کنند. مشکل اصلی تئاتر کشور ما امروز، سرمایه‌ی در گردش است. لازم است زیرساخت‌های قانونی برای فعالیت تهیه‌کنندگان تئاتر، به شکل جدّی‌تری از سوی اهالی صنف تهیه‌کنندگان شکل بگیرد؛ صنف دارای وجاهت قانونی کامل باشد و بتواند از اعتبار اعضای خود دفاع کند.

پانوشت: همچنان این سلسله جلسات با موضوعاتی ذیل اکوسیستم در تئاتر ادامه دارند؛ ما نیز از مناظر دیگری به اقتصاد تئاتر و اساساً اقتصاد هنر، خواهیم پرداخت…